Oekraïne uitgelicht - Is het nu Kyiv, Kyïv, Kiev, Kiew of Kieff?
Correct vertalen van Oekraïense en Russische namen naar ons Latijnse alfabet is geen eenvoudige zaak; er leiden verschillende wegen naar Kyiv. Of naar Kyïv, Kiev, Kiew of Kieff. Over hoe dat komt en hoe men de namen dient te schrijven, kunt hieronder een inleiding lezen. Tevens krijgt u van ons een overzichtelijke en praktische tabel aangeboden met vele bekende plaatsen en andere geografische namen uit Oekraïne.
Van kerkslavisch naar Oekraïens cyrillisch
De heiligen Cyrillus (ca. 827-869) en Methodius (ca. 825-885) werden in de tweede helft van de negende eeuw op gezag van de Paus naar Moravië gezonden om daar het geloof te verspreiden onder de Slaven. Om de Heilige Schrift te kunnen verspreiden onder de Slaven, vertaalden zij grote delen in het Slavisch. Om het rijkere klankensysteem van de Slavische volkeren in schrift weer te geven, ontwierpen zij een nieuw schrift, dat we nu cyrillisch noemen. Ze gebruikten het Grieks als basis, maar voegden ook een aantal karakters toe. Cyrillus en Methodius kregen de eretitel Apostelen van de Slavische Volkeren. Paus Johannes Paulus II riep hen in 1980 uit tot patronen van Europa. Hun naamdagen zijn 14 februari (katholiek) en 11 mei (orthodox)
Het schrift waarin de bijbel werd vertaald (en dat in die hoedanigheid nog steeds in gebruik is) staat relatief ver af van de huidige taal. Niet alleen wat betreft de typografie, maar ook wat betreft syntaxis. Zo worden er allerlei accenten gebruikt en worden klinkers soms bovengeschreven.
Tot de achttiende eeuw werd dit schrift - kerkslavisch - in het Russische rijk voor zowel geestelijke als wereldlijke geschriften gebruikt. Naar verluidt is het schrift voor wereldlijk gebruik mede onder invloed van Nederlandse graveurs die voor Peter de Grote werkten steeds meer naar voorbeeld van Latijnse kapitalen gestileerd, waardoor het Russisch schrift in de loop van de 18e eeuw wat betreft typografie steeds meer op 'ons' westerse schrift ging lijken en dus verder van het kerkslavisch af kwam te staan. Dit nieuwe schrift wordt burgerschrift genoemd. De laatste hervorming dateert van 1918, toen de staat een aantal "overbodige" karakters afschafte.
Omdat het Oekraïens en Russisch verschillende talen zijn, met verschillende klanksystemen, gebruiken ze beide hun eigen subset van 'het' cyrillische schrift. Oekraïens is fonetischer dan Russisch. Wanneer een taal in een ander schrift wordt geschreven, levert dit problemen op voor degenen die de taal niet machtig zijn. Dit geldt niet alleen voor complete teksten, maar ook voor plaats- en persoonsnamen. Vele pogingen ten spijt, is het niet gelukt om een algemeen geaccepteerde standaard te ontwerpen die kan dienen voor een één-op-één transcriptie van cyrillische teksten in 'ons' Latijnse schrift. Er zijn wel standaarden, maar geen van hen is gezaghebbend of toepasbaar van alle cyrillische naar alle Latijnse schriftvormen en talen. In de loop van de tijd hebben bepaalde Slavische talen - met name in de landen die onder invloed van Rome stonden - Latijnse schriften ontwikkeld. Daarin is vaak geprobeerd om de in het Latijns schrift niet-aanwezige letters door één karakter te vervangen.
Transliteratie van het Oekraïense alfabet
Om de klank zj weer te geven, gebruiken Russisch, Oekraïens, Servisch, Bulgaars en Macedonisch het karakter ж. Kroatisch, Bosnisch, Sloveens, Tsjechisch en Slowaaks gebruiken ž. Het Pools heeft een vergelijkbare variant. Deze klank in andere talen weergeven levert problemen op. Het Frans kiest bijvoorbeeld voor j (jardin), Duden (Duits) gebruikt sch of sh, het Engels zh . Transliteratie van teksten gebeurt dus bijna altijd op basis van een conventie, waarbij de oorspronkelijke klank van een karakter zo goed mogelijk benaderd wordt vanuit de taal waarnaar getranslitereerd wordt. Bijgaande aanbevolen spelling wordt zowel in het Oekraïne Magazine als op de deze site gehanteerd en beoogt zo dicht mogelijk bij de Nederlandse praktijk te blijven. De in de tabel genoemde resolution No. 9 verwijst naar een resolutie van de "Oekraïense Commissie voor vraagstukken rondom juridische terminologie" uit 1996. Deze resolutie wordt als leidraad genomen voor transliteratie naar het Engels.
De volgende conventies worden gehanteerd:
- In de combinaties -ий en -ій wordt de laatste klank (й) niet weergegeven: dus Joeri en geen Joerij.
- Het zachtheidsteken, of znak mjaksjennja (-ь) maakt de voorafgaande medeklinker 'zachter'. In de schrijfwijzer vervalt hij - samen met de apostrof - dus Lviv en niet L'viv. (In een forum op fok.nl staat misschien wel de beste reden om er in de Nederlandse transcriptie van af te zien: 'een zachte L klinkt als de L in Liza. Een harde L als de L in Loesje. Nederlanders horen het verschil niet.', vergelijk ook het in de resolutie opgenomen commentaar onder а.)
- Verdubbeling van ж, х, ц, ч en ш en hun getranslitereerde tegenhangers zj, ch, ts, tsj en sj wordt ontdubbeld, dus Zaporizja en niet Zaporizjzja (vergelijk ook het in de resolutie opgenomen commentaar onder б.)
- Hoewel Kijiv en Odesa de juiste getranslitereerde vormen zijn, is er toch voor gekozen om de meer in het Nederlands 'ingeburgerde' varianten Kiev en Odessa te gebruiken, niet in de laatste plaats vanwege de mogelijke uitspraakproblemen (Kie-jíef en Odéza).
In bovenstaande tabel wordt een aantal combinaties aangeboden. De eerste drie kolommen (Oekraïens) geven het originele karakter in het Oekraïens (Ж, ж, ж). De volgende kolom (schrijfwijzer) geeft de hier aanbevolen wijze van transciberen (zj), gevolgd door (Resolution #9), de officiële transcriptie van het Oekraïens naar het Engels volgens het systeem van de Ukrainian Legal Terminology Commission (Decision N 9) (zh). Onder 'voorbeeld' geeft de zesde kolom eerst het Oekraïens, gevolgd door de aanbevolen spelling naar het Nederlands (Schrijfwijzer) en Engels (Resolution #9). Geografische namenBij Oekraïense geografische en persoonsnamen speelt naast de bovenstaande omzettingsproblematiek verder nog mee dat de naam in het Oekraïens vaak anders is dan in het Russisch. Tellen we daar een veelvoud (of gebrek?) aan standaarden bij op, dan kunnen we een plaatsnaam soms op wel 8 verschillende manieren in getranscribeerde vorm tegenkomen. Is het nu Kyiv, Kyïv, Kiev, Kiew of Kieff? Eigenlijk allemaal, want het hangt af van de tijd waarin de tekst geschreven is, de taal waarin deze geschreven, de taal waarin het origineel geschreven is en het publiek voor wie de tekst bestemd is. Voor gebruik in het Nederlands nu verwijzen we naar de vetgedrukte kolom in onderstaande tabel. Als exoniemen zijn bijvoorbeeld Kiev, Odessa, Tsjernobyl, Borispol, de Boeg, de Dnjepr, de Dnjestr en de Donau opgenomen. Deze zijn aangegeven met het teken ‡. Voor die geografische namen zijn de in Nederland gangbare varianten vaak gelijk aan de transliteratie van de Russische of Duitse naam. Hierbij is zoveel mogelijk gebruikt gemaakt van de lijst met buitenlandse aardrijkskundige namen van de Taalunie. Voor alle andere aanduidingen wordt de - directe - transliteratie van de Oekraïense naam naar het Nederlands aanbevolen.
In bovenstaande tabel wordt een aantal combinaties aangeboden. De eerste kolom (UA) geeft de (originele) naam in het Oekraïens (Київ, Львів). De tweede kolom (Schrijfwijzer) geeft de spelling die gehanteerd wordt zowel in het Oekraïne Magazine als op de deze site en die beoogt zo dicht mogelijk bij de Nederlandse praktijk te blijven (Kiev, Lviv). De derde kolom (Resolution #9) geeft de transcriptie volgens het systeem van de Ukrainian Legal Terminology Commission (Decision N 9). Dit is de officiële transcriptie van het Oekraïens naar het Engels (Kiev, L'viv). De vierde kolom (RU) geeft de Russische varianten (Киев, Львов). In de vierde (RU-EN) en de vijfde kolom (RU (ISO)) staan respectievelijk de "algemene" transcriptie naar het Engels en die volgens ISO 9:1995. Die laatste is wél een standaard en geeft een een-op-een systeem, maar kent nauwelijks een brede toepassing. De varianten die op het vaakst op internet voorkomen zijn die in kolom 2 voor de Oekraïense varianten en kolom 6 voor de Russische. In de laatste kolommen staan de benamingen voor de plaatsen in de talen van landen waartoe de steden ooit behoorden (Duits, Hongaars, Pools) of oudere namen van steden die nu in onbruik zijn geraakt. Persoonsnamen en overige aanduidingenVooral bij personen is het gebruik van de Engelse varianten van de naam in het Nederlands hardnekkig (Kuchma in plaats van Koetsjma). De vergrote aandacht voor Oekraïne vanwege de presidentsverkiezingen 2004 heeft hierin enige verbetering aangebracht. Onderstaande tabel is op een aantal punten een compromis. Hoe om te gaan met Timosjenko? Zij heeft een voornaam die we in Nederland kennen (Julia), maar in haar geval wordt deze anders uitgesproken. Dus toch maar Joelia. En Roeslana? Haar naam is als Ruslana bijna een handelsmerk. De oplettende lezer zal opmerken dat er ook iets aan de hand is met president Joesjtsjenko. Verschillende media schrijven zijn naam als Joesjenko. De resolutie schrijft naar het Engels -sch- voor, dus -stsj- in het Nederlands. In een aantal (voornamelijk Russische) dialecten wordt deze klank als -sj- uitgesproken, iets langer gerekt dan die 'andere' -sj- (als in Timosjenko). Juist in het Oekraïens wordt deze als dubbelklank uitgesproken, iets dat tussen de -stjs- van de resolutie en de -sjtsj- (uit het Sovjetsysteem) inzit. We houden het voorlopig op -sjtsj- juist om aan te geven dat de Oekraïense uitspraak die nuance wél heeft. Tenslotte de 'Г', de vierde letter van het alfabet. Deze wordt algemeen als 'H' uitgesproken, tenzij de naamdrager - om wat voor reden dan ook - kiest voor de meer Russische variant 'G' (Een niet onbelangrijke reden kan zijn dat de USSR naar het Frans translitereerde op paspoorten, iets wat de Russische Federatie vaak nog steeds doet. En als je eenmaal een vaste variant van je naam hebt, kom je daar niet snel meer van af.)
De eerste kolom (UA) geeft de (originele) naam in het Oekraïens (Руслана). De tweede kolom (Schrijfwijzer) geeft de spelling die gehanteerd wordt zowel in het Oekraïne Magazine als op de deze site en die beoogt zo dicht mogelijk bij de Nederlandse praktijk te blijven (Roeslana). De derde kolom (Resolution #9) geeft de transcriptie volgens het systeem van de Ukrainian Legal Terminology Commission (Decision N 9). Dit is de officiële transcriptie van het Oekraïens naar het Engels (Ruslana). Deze pagina is daarom aan verandering onderhevig. Reacties op deze pagina zijn altijd welkom via webteam@oekraine.org | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||